ناسينى نةخؤشى شيربةنجة؟

[سابير]

ناسینی نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌….

نوسینی دكتۆر جه‌عفه‌ر عومه‌ر
ناساندن
باسكردن له‌ هه‌ر نه‌خۆشیییه‌ك پێویستییه‌كی گرنگه‌ به‌ مه‌به‌ستی هۆشیاركردنه‌وه‌ و ئاشناكردنی مرۆڤ به‌ هۆكارێكی له‌ناوبه‌ر و تێكشكێنه‌ری، له‌به‌رئه‌وه‌ گرنگه‌ هه‌موو لایه‌ك گرنگییه‌كی زۆر بده‌ن به‌ هۆشیاری ته‌ندروستی هاوڵاتیان، ئه‌وه‌ی له‌م نوسینه‌دا به‌رچاو ده‌كه‌وێت وه‌ستانه‌ له‌سه‌ر یه‌كێك له‌و نه‌خۆشیانه‌ی كه‌ چاره‌سه‌ری زۆر گرانه‌، له‌م نوسینه‌دا ته‌نها نه‌خۆشییه‌كه‌ ده‌ناسێنین و ئاماژه‌ به‌ چه‌ند لایه‌نێكی ده‌كه‌ین.
شێرپه‌نجه‌ نه‌خۆشییه‌كی تایبه‌ته‌و به‌ زمانی ئینگلیزی پێیده‌وترێت (Cancer)، به‌ عه‌ره‌بیش (سرگان)، به‌ گه‌رانه‌وه‌ بۆ سه‌رچاوه‌ پزیشكییه‌كان ده‌توانین به‌مشێوه‌ پێناسه‌یه‌كی گشتگیری بۆ بكه‌ین: "گه‌شه‌كردنێكی نائاسایی خانه‌كانی له‌شه‌ كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ خانه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی زۆر خێرا زیاد ده‌كه‌ن و له‌ كۆنترۆڵ ده‌رده‌چن" له‌شی مرۆڤ له‌ چه‌ندین تریلیۆن خانه‌ پێكهاتووه‌ كه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ كارده‌كه‌ن، له‌ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌دا یه‌كێك له‌و خانانه‌ له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئاسایی ده‌وه‌ستێت بۆ ئه‌و فرمانانه‌ی ئاراسته‌ی ده‌كرێت سه‌باره‌ت به‌ گه‌شه‌كردنی خانه‌كه‌ یا وه‌ستانی گه‌شه‌، یاخود مردنی خانه‌كه‌. شێرپه‌نجه‌ توشی هه‌موو ته‌مه‌نه‌كانی مرۆڤ ده‌بێت، ته‌نانه‌ت كۆرپه‌له‌ له‌ناو سكی دایكیدا، به‌ڵام رێژه‌ی توشبوون له‌گه‌ڵ زۆربوونی ته‌مه‌ندا زیاد ده‌كات، مردن به‌هۆی شێرپه‌نجه‌وه‌ رێژه‌ی (%13)ی مردوان له‌سه‌ر ئاستی جیهان پێكده‌هێنێت.
جۆره‌كانی شێرپه‌نجه‌
شێرپه‌نجه‌ توشی هه‌موو خانه‌كانی لاشه‌ ده‌بێت و به‌گوێره‌ی ئه‌و ئه‌ندامه‌ی توشی ده‌بێت ناوی لێده‌نرێت، باوترین جۆری شێرپه‌نجه‌ی مه‌مكه‌ له‌ ره‌گه‌زی مێ‌ و شێرپه‌نجه‌ی پرۆستاته‌ له‌ ره‌گه‌زی نێردا، هه‌روه‌ها شێرپه‌نجه‌ی سییه‌كان یه‌كه‌م هۆكاری مردنه‌ به‌ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ له‌ هه‌ردوو ره‌گه‌زدا، شێرپه‌نجه‌ چه‌ندین جۆری هه‌یه‌ و به‌شێویه‌كی گشتی ده‌كرێته‌ دوو به‌شه‌وه‌: 1.پاك (بێمه‌ترسی) (الحمید) (Benign): ئه‌و جۆره‌یه‌ له‌ شێرپه‌نجه‌ كه‌ له‌ شوێنێكی له‌شدا كۆده‌بێته‌وه‌ و درێژنابێته‌وه‌ بۆ ئه‌ندامه‌كانی ته‌نیشتی و بڵاونابێته‌وه‌ بۆ ئه‌ندامه‌كانی تری لاشه‌، هه‌روه‌ها زۆر به‌ ده‌گه‌مه‌ن ده‌بنه‌ هۆی تێكدانی ژیانی نه‌خۆشه‌كه‌ واته‌ چاره‌سه‌ریان ئاسانه‌.
2.پیس (مه‌ترسیدار) (الخبیپ) (Malignant): به‌پێچه‌وانه‌ی جۆره‌ پاكه‌كه‌وه‌یه‌، ئه‌م جۆره‌ په‌لاماری خانه‌كان ده‌دات و بڵاوده‌بێته‌وه‌ بۆ لیمفه‌گرێكان و ئه‌ندامه‌كانی لاشه‌، چاره‌سه‌ری ئه‌مجۆره‌یان زۆر قورسه‌ و مه‌ترسیداره‌ بۆ ژیانی توشبوو.
هۆكاره‌كانی شێرپه‌نجه‌
تێكچوون له‌ دابه‌شبوونی خانه‌كان و له‌ كۆنترۆڵ ده‌رچوونی هۆكاره‌كه‌ی بریتییه‌ له‌ بازدانی خانه‌كان به‌ چه‌ند هۆیه‌ك، بازدانیش به‌ واتای تێكچوونی بۆماوه‌ ماده‌ی خانه‌كان، به‌ گشتی هۆكاری توشبوون به‌م نه‌خۆشییه‌ نه‌زانراوه‌، به‌ڵام چه‌ند هۆكارێك هه‌ن كه‌ كاریگه‌ریان هه‌یه‌ له‌سه‌ر تووشبوون به‌ شێرپه‌نجه‌ و یارمه‌تی توشبوون به‌ بازدان ده‌ده‌ن، له‌ پێشه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌و فاكته‌رانه‌ جگه‌ره‌ هه‌یه‌، كه‌ هۆكاره‌ بۆ توشبوون به‌ چه‌ندین جۆری شێرپه‌نجه‌، پاشان ئه‌و تیشكانه‌ی كه‌ به‌ر مرۆڤ ده‌كه‌ون به‌هۆی پیسبوونی ژینگه‌وه‌ یاخود به‌هۆی كاركردن له‌ هه‌ندێك كارگه‌ وه‌كو تیشكی سه‌روبنه‌وشه‌یی كه‌ له‌ خۆره‌وه‌ ده‌رده‌چێت، هه‌ندێك ماده‌ی كیمیایی، هه‌روه‌ها هه‌وكردنی درێژخایه‌ن.
هه‌ندێك جۆری شێرپه‌نجه‌ بۆماوه‌ییه‌و وه‌كو بۆماوه‌یه‌ك له‌سه‌ر بۆهێڵه‌كان (جینه‌كان) هه‌ڵده‌گیرێت و له‌ باوانه‌وه‌ ده‌گوازرێته‌وه‌، هه‌ندێك جۆری تایبه‌تیش له‌ ڤایرۆس ده‌بنه‌ هۆی توشبوون به‌ شێرپه‌نجه‌.
پێویسته‌ ئه‌وه‌ش له‌بیرنه‌كه‌ین كه‌ توێژینه‌وه‌كان ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌كه‌ن كه‌ جۆری خۆراك و شێوازی ژیان په‌یوه‌ندییه‌كی به‌هێزی به‌ توشبوون به‌ شێرپه‌نجه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌تایه‌ت خواردنه‌وه‌ی كحول و خۆراكی گۆشتی ئاماده‌كراو و ناو قتوو، چه‌وری و گۆشتی سور..
ده‌ركه‌وته‌كانی نه‌خۆشییه‌كه‌
نیشانه‌كانی له‌ زۆربه‌ی كاته‌كاندا به‌ ئازار ده‌ستپێده‌كات، هه‌رچه‌نده‌ مه‌رجنییه‌ یه‌كه‌م نیشانه‌ بێت، به‌ گشتی ئه‌و نه‌خۆشانه‌ی تووشی شێرپه‌نجه‌ ده‌بن ده‌توانین نیشانه‌كانی نه‌خۆشییه‌كه‌ بكه‌ینه‌ سێ‌ به‌شه‌وه‌:
1.نیشانه‌ تایبه‌ته‌كان كه‌ تایبه‌تن به‌ جۆرێكی دیاریكراوی شێرپه‌نجه‌: وه‌كو ده‌ركه‌وتنی ئاوساویه‌كی نائاسایی له‌ ملدا به‌هۆی شێرپه‌نجه‌ی رژێنی په‌ریزاده‌ (ده‌ره‌قی)ی مل، خوێنبه‌ربوون له‌ شێرپه‌نجه‌ی گه‌ده‌ و دوانزه‌گرێ‌، برین له‌ شێرپه‌نجه‌ی پێست، زه‌ردوویی له‌ شێرپه‌نجه‌ی په‌نكریاس و جگه‌ر.
2.بڵاوبوونه‌وه‌ی نه‌خۆشییه‌كه‌ له‌ لاشه‌دا: گه‌وره‌بوونی لیمفه‌گرێكان، كۆكه‌و په‌ڵغه‌می خوێناوی، گه‌ره‌بوونی جگه‌ر و سپڵ، شكانی ئێسكی توشبوو، ئازاری ئێسك..
3.نیشانه‌ گشتییه‌كان: دابه‌زینی كێش، نه‌مانی ئاره‌زووی خواردن، كه‌مخوێنی، پوكانه‌وه‌ی ماسولكه‌كان، ئاره‌قكردنه‌وه‌ی شه‌وانه‌، ...
چاره‌سه‌ری شێرپه‌نجه‌
له‌ رۆژگاری ئه‌مرۆدا به‌شێكی زۆر له‌ نه‌خۆشییه‌كانی شێرپه‌نجه‌ چاره‌سه‌ریان هه‌یه‌، و ده‌بنه‌ هۆی چاكبوونه‌وه‌ی ته‌واوه‌تی نه‌خۆشه‌كه‌، سه‌ركه‌وتن له‌ چاره‌سه‌ری شێرپه‌نجه‌دا پشت ده‌به‌ستێت به‌ جۆری شێرپه‌نجه‌كه‌ (پاكه‌ یان پیس)، شوێنه‌كه‌ی (چ ئه‌ندامێكی لاشه‌ی گرتۆته‌وه‌)، قۆناغی نه‌خۆشییه‌كه‌ (له‌ قۆناغه‌كانی سه‌ره‌تادا چاره‌سه‌ری ئاسانتره‌)، به‌ گشی ئه‌م رێگایانه‌ بۆ چاره‌سه‌ر به‌كارده‌هێنرێت، هه‌ندێك جار زیاتر له‌ یه‌كێكیان به‌كاردێت و پێیده‌وترێت چاره‌سه‌ری پێكه‌وه‌یی:
1.نه‌شته‌رگه‌ری بۆ ئه‌و شێرپه‌نجانه‌ی له‌ شوێنێكدان و جێگیرن، وه‌كو لابردنی پرۆستا و مه‌مك، كاتێك توشی شێرپه‌نجه‌ ده‌بن. 2.چاره‌سه‌ری كیمیایی، به‌ به‌كارهێنانی ده‌رمان به‌ مه‌به‌ستی له‌ناوبردنی خانه‌ شێرپه‌نجه‌ییه‌كان، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مجۆره‌ چاره‌سه‌ره‌ ده‌بێته‌ هۆی له‌ناوبردن و تێكشكانی خانه‌ ته‌ندروسته‌كان.
3.چاره‌سه‌ری تیشكی، به‌كارهێنانی جۆرێكی تایبه‌ته‌ له‌ وزه‌ به‌ مه‌به‌ستی كوشتنی خانه‌ شێرپه‌نجه‌ییه‌كان و بچوككردنه‌وه‌ی شێرپه‌نجه‌، ئه‌مجۆره‌ چاره‌سه‌ره‌ش به‌ هه‌مانشێوه‌ ده‌بێته‌ هۆی له‌ناوبردنی خانه‌ زیندوه‌كان كه‌ تیشكه‌كه‌یان به‌رده‌كه‌وێت. 4.چاره‌سه‌ری تری وه‌كو: چارسه‌ری هۆرمۆنی، چاره‌سه‌ری به‌رگری، چاره‌سه‌ری جینی، چاندنی مۆخی ئێسك ...
پێویسته‌ له‌ چاره‌سه‌ركردنی نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌دا ئه‌وه‌ له‌ بیر نه‌كه‌ین كه‌ به‌شێك له‌ شێرپه‌نجه‌ به‌م چاره‌سه‌رانه‌ چاك نابن به‌ڵكو ته‌نها بۆ چاككردنی شێوازی ژیانی نه‌خۆشه‌كه‌یه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ هه‌ندێكجار نه‌خۆش ده‌رمانی تر وه‌كو یاریده‌ده‌رێك بۆ ئه‌و ده‌رمانانه‌ی سه‌ره‌وه‌ به‌كارده‌هێنرێت، به‌تایبه‌ت ده‌رمانی دژه‌ ئازار و هه‌وكردن.

[prison break]

په‌یامی به‌رێوبه‌رایه‌تی

ده‌ست خۆش بۆ نووسین و دانانی ئه‌م بابه‌ته‌

[سابير]

سوباس

[peshang.A]

ده‌ست خۆش

سه‌ركه‌وتووبیت

[Zhyar]

ده‌ست خۆش بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ جوانه‌
به‌هیوای به‌رده‌وامیت

[RELAN]

ده‌ست خۆش